iNet.mn дагах

Д.Бумдарь: Парламент өөрөө санал гарган тарвал нийгэм тогтворгүй болж, үймээн самуун руу орно

МУИС-ийн Улс төр судлалын тэнхимийн багш доктор, дэд профессор Д.Бумдарьтай ярилцлаа.

-Ард нийтийн санал асуулгын ирцийг хүргэхийн тулд УИХ-ыг тарааж, ээлжит бус сонгууль хийх тухай яригдаж эхэллээ. УИХ ямар тохиолдолд тардаг юм бэ?
-Ард нийтийн санал асуулга /АНСА/ юунд зориулагдаж хийгддэг вэ гэдгийг бид харах ёстой. Гурван тохиолдолд ард нийтийн санал асуулга явуулна гэж хуульд заасан байдаг.
Түүний нэг нь Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт мөн. Их хурал тарах засаглалын хэлбэр ямар байх эсэхийг асууна гэж байгаа нь Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлттэй холбоотой гарч байгаа улс төржилт.
АНСА явуулаад, эсвэл явуулж чадахгүй байгаа энэ тохиолдолд УИХ тарах ёстой гэх зохицуулалт холбогдох хуулиудад байхгүй. Тэгэхээр өнөөгийн энэ нөхцөл байдлыг улс төржилт гэж харж болно.
-СЕХ-оос Ард нийтийн санал асуулгад 12 тэрбум шаардлагатай гэсэн боловч, УИХ-дээр 30 тэрбум шаардлагатай гэж яригдаж буй. УИХ-ын дарга үүнийг бууруулах чиглэл өгсөн гэж ч мэдэгдсэн.
Ийнхүү хуурамчаар нэмэгдүүлэн төсөв хүрэхгүй байна гэх нэрийдлээр УИХ-ыг тарааж, ээлжит бус сонгууль хийх нь гэх хардалт ч байна л даа.
-АНСА-ын тухай хуульд Ерөнхийлөгч болон УИХ-ын сонгуулийн тухай хуульд ашиглаж байсан зүйлүүдээ ашиглаж болно гэсэн заалттай байдаг. Тэгэхээр бид сонгуульд хэдэн төгрөгийн зардал гаргадаг юм бэ гэдгийг харах боломжтой болж байна.
Мөн сонгууль шиг ач холбогдол өгөх ёстой байх нь гэж ойлгож болно. Төсвийн асуудлын тухайд шууд тэд байсан гэдгийг би хэлэх боломжгүй. Судлагдсаны үндсэн дээр гарсан төсөв тооцоог УИХ-аар оруулсан болов уу.
Тэрхүү төсөв тооцоо хангалттай гэж СЕХ-ноос тооцсон бол нэмэлт зардал нь юутай холбоотой байсан юм бэ гэдгийг тодруулах ёстой.
Магадгүй ард иргэдэд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг танилцуулах, агуулгыг нь ойлгуулах сурталчилгааны зардлууд орж ирсэн байх гэх таамаг байна.
-Таныхаар УИХ-ыг хугацаанаас нь өмнө тараах нь хэнд ашигтай вэ?
-Нэгдүгээрт, Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг үнэмлэхүй олонхоороо шийдэж байна гэдэг үүднээс сөрөг хүчин гарч ирж байна.
Хоёрдугаарт, Ерөнхийлөгчийн оруулж ирсэн төсөл, санал түүнд давуу эрх үүсгэх байсныг нь болиулсан.
Тэгэхээр буцаад сөргүүлж тавьж байгаа хариу улс төржилт нь засаглалын хэлбэр лүү орж ирж байгаа юм. Засаглалын хэлбэрийг АНСА-аар асуух боломжгүй. Зорилго нь тодорхой.
Олонх дангаараа үүнийг шийдэж чадаж байгаа юм уу, үгүй юу, хэрэв эд нар үүнийг хийчих юм бол засаглалын хэлбэрээр попролт явуулъя л гэж байгаа хэрэг. Ерөөсөө нэг л зүйлийг харах хэрэгтэй. 
Эрх баригчид, сөрөг хүчин, улс төрийн намууд, аливаа албан тушаалтнууд өөр өөрийн зүгээс тайлбар тавиад, асуудал дэвшүүлээд байгаа учир нь тэнд эрх ашиг байгаатай л холбоотой.
Тэд Монгол Улсын ирээдүйд, нийгэмд сайнаар тусах зүйл нь юу байв гэдгийг тооцоолж чадаж байна уу гэвэл эргэлзээтэй. Засаглалын хэлбэрийг өөрчилснөөр тэрхүү систем нь гацахгүй явна гэдгийг тэр хүмүүс баталж чадах уу.
Тийм загварчлал гаргаж ирсэн юм уу. Гэх мэт нарийн зүйл рүү ороод ирэхээр юу ч байхгүй. Энэ мэт улс төржилтөөс иргэд л хохирно.
 Улс төр гэдэг өөрөө эрх мэдлийн салбар. Эрх мэдэл гэдэг өөрт нь байр суурь, албан тушаал, бусад дагалдах ашигт байдлыг үүсгэдэг.
Энэ бол зүй тогтол нь. Тиймдээ ч үүнийгээ алдахгүй байх сонирхол улс төрчдөд үргэлж байх болно.
-Хэрэв энэ УИХ хугацаанаасаа өмнө тарчихвал парламентад муу жишиг тогтох эрсдэлтэй юм биш үү. Энэ нь ямар үр дагавартай шийдвэр вэ?
-УИХ тарахыг санаачлах хоёр субъект бий. Тэр нь Ерөнхийлөгч болон парламентын гишүүд өөрсдөө. Үнэхээр гишүүдийн 2/3 нь бид хугацаанаасаа өмнө таръя гэсэн шийдвэр гаргасан юм уу. Тийм байхгүй л байгаа шүү дээ.
Ерөнхийлөгч парламентыг тараахыг хүсэж байна гэдэг зүйл Энхболдын үед байсан болохоос биш өнөөдөр албан ёсоор “Та нар чадамжгүй байна. Тарах хэрэгтэй” гэсэн саналыг парламентын даргад өгчхөөгүй байна.
Тиймээс үүнийг попролт гэж харах ёстой. Хуулиараа дээрх хоёр субъект санаачилсан тохиолдолд хэлэлцээд тарж болно. Энэ нь эрх зүйн хувьд боломжтой.
-Таван гишүүн гарын үсэг зурахад л УИХ-ыг тараах албан бичиг бэлэн болох нь гэх мэдээлэл ч байна. Магадгүй энэ нь бусад гишүүдийг.гарын үсэг зуруулахын төлөөх шахалт байх л даа. Энэ тухайд?
-Гишүүдийн 2/3-ынх нь гарын үсэг бүрдээд энэ асуудал орж ирлээ ч чуулганы хуралдаан дээр дэмжигдэх эсэх нь эргэлзээтэй. Дотроо хэр эв нэгдэлтэй байж чадах вэ гэдэг асуудал ч үүн дээр хөндөгдөнө.
Манай улс төрийн намын хөгжил, төрийн бодлогын асуудал урвуу байгаагийн баталгаа нь нам доторх фракцтай холбоотой байдаг шүү дээ.
-Зарим гишүүдийн зүгээс энэ удаад парламентын засаглалын дархлаа хөндөгдөж мэдэх учраас УИХ тарахыг дэмжихгүй гэсэн байна. Яригдаад буй энэ асуудлууд парламентын засаглалын дархлаанд нөлөөлөх үү?
-2020 оны сонгууль болоход сайндаа л хагас жилийн зай байна. Сонгууль дөхөж байгаа нь үнэн. Одоогийн АНСА магадгүй өнөөгийн парламентын дүгнэлт болохуйц үр дүнг гаргана гэж болгоомжилж бас болно.
Гэхдээ энэ хоёр тэс ондоо зүйлс. Нэг нь Их хурлын сонгууль, нөгөөх нь Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн асуудал. Бид Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн Ард нийтийн санал асуулгаар энэ өөрчлөлтийг хийх нь зөв үү, буруу юу гэдгийг л харах хэрэгтэй.
УИХ өөрөө чадамжтай, чадамжгүй байна гэдэг чинь өөр асуудал. Үүнийг эхлээд бид ялгаж харах хэрэгтэй.
Парламент үлдсэн хугацаагаа үргэлжлүүлсэн нь дээр гэж миний хувьд харж байгаа. Нэгмөсөн л ээлжит сонгуулиа хийх хэрэгтэй. Ээлжит бус сонгууль хийхээр дахиад зардал нэмэгдэнэ.
Төвхнөх гэсээр хавар болно. Хаврын синдромыг хөдөлгөнө. Энэ нь өөрөө тун аюултай.
Парламентын засаглал доголдож байна, энэ хэцүү юм байна гэдгээр массыг угаах боломж бүрдэнэ. Тархи угаалтад өртдөг буурангуй нийгэмд институц руугаа хамаагүй орох нь аюултай.
-Эрх баригчид УИХ тарах мэтээр ярьж байгаа ч үнэн хэрэг дээрээ ээлжит сонгуулийн хугацааг нааш нь татах сонирхолтой байгаа ч гэх юм. Энэ нь хэр зөв юм бэ?
-Гишүүний бүрэн эрхийн хугацааг дуусгаад дараагийн сонгууль зарлагдана, ээлжит сонгууль тэдэнд болно гэсэн хуулийн заалттай шүү дээ. Тэгвэл тэр хуулиа яах юм.
Парламентаа дахиад өөрчлөх юм уу. Хуульд юу гэж заасан байгаа юм, түүнийгээ л хараач гэж хэлмээр байгаа юм. Монгол Улс тэр чигтээ улстөрчдийн нийгэм болчхоод байна.
Энэ асуудлаа эргэж харж, цэгцлээч, эрэмбэ дарааг нь хараач ээ гэж хүсмээр байгаа юм. Ээлжит сонгуулийг арваннэгдүгээр сард нааш нь татна, тэр үеэр АНСА нь болно гэж үзэх юм бол бүрэн эрхийн хугацаа нь дөрвөн жил байна гээд тангараг өргөчихсөн гишүүд чинь яах юм.
Наанадаж сэтгэл ханамжтай байж чадах юм уу. Ямартаа ч Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг тойрсон энэ улс төржилт үе шаттайгаар маш их хийгдэх байх гэж бодож байна.
-Гэхдээ УИХ-ын дарга нь өөрөө УИХ-ыг тараах, парламентын засаглалынхаа дархлааг сулруулах зүйлийг яриад байж болох юм уу. Ер нь энэ УИХ-ын үед парламентын засаглал уначихаж байгаа юм биш үү?
-МАН өөреө парламентын сонгуульд орохдоо ямар зорилго тавьсан юм, мөрийн хөтөлбөр нь биелсэн үү гэх зэргээр бодит байдлыг харах юм бол санаанд орсон зүйлээ яриад байж болохгүй л дээ. 
Энэ нам зорьсон зорилгынхоо тодорхой хувийг биелүүлэхийн төлөө зорих ёстой. Янз бүрийн шахалт, үгэнд орохгүй гишүүддээ сануулга өгөх тактик байхыг үгүйсгэхгүй.
Түүнээс бүхэн бүтэн 65 гишүүн нэг намаас гарч ирнэ гэдэг амаргүй. Угтаа энэ нөхцөл байдал нь тэдэнд ашигтай шүүдээ. Үүнийг ахалж байгаа хүн нь ийм юм ярьж байгааг харахад дээрх зорилгоор л болов уу.
Спикер бол хурлын үйл ажиллагааг журмынх нь дагуу явуулах, зохион байгуулах, ямар асуудлуудыг ярилцахыг шийддэг энгийнээр хэлэхэд хамгийн том менежер.
Зорилгод мэддэг, асуудлаа ойлгодог, туршлагатай тийм л хүнийг гишүүд сонгож байгаа. Тиймдээ ч парламентын дарга өөрөө тийм зүйл ярьж байгаа нь миний бодлоор сануулга байх.
Хэрвээ УИХ эхлээд “Таръя” гэх санал оруулж ирээд тарахаар болбол нийгэм тогтворгүй болж, үймээн самуун руу орно гэж ойлгох хэрэгтэй.
Бид өнөөдөр эдийн засгийн хувьд ямар потенциалтай билээ. Мөн бид олон улсад ямар байр суурьтай, Монгол өөрөө хэн юм бэ гэдгээ бодох хэрэгтэй.
Энэ утгаараа бид аль болох тогтвортой, эвтэй байхыг эрхэмлэх нь чухал. Улс төрөөс болж бид хямармааргүй байна шүү дээ.скачать dle 12.0

Хийн хоолойг дамжуулах чиглэл төмөр замын дагуу байхаар тохиролцлоо

10/12/2019, 13:11

“Нарны хүү, сарны охин” компанид байр захиалж, хохирсон иргэд цагдаагийн байгууллагад хандана уу

10/12/2019, 13:08

Дуучин Ч.Бат-Эрдэнийн шинэ албан тушаал

10/12/2019, 13:05

Иргэдийн нэр барьж шантаажлагсад хэн вэ

10/12/2019, 13:00

Сургуулиудад ус цэвэршүүлэгч суурилуулав

5/12/2019, 14:43

“Facebook” аялал, подкастад зориулсан программ бүтээхээр төлөвлөж байна

5/12/2019, 14:42

Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн ОХУ хийж буй айлчлал

5/12/2019, 14:31

Халаалтын 11 уурын зуухны янданд утаа шүүгч байхгүй байна

4/12/2019, 15:47

Гутлын бизнес эрхлэгчдэд үйлдвэрийн анхдагч үнээр хүссэн гутлаа хийлгүүлэх боломж нээгдлээ

4/12/2019, 15:44

Д.Одбаярыг БНСУ-д амьдарч буй монголчуудаас уучлалт гуйж, цэцийн гишүүнээс огцрохыг шаардлаа

4/12/2019, 15:41

Ерөнхий сайдын айлчлалын хүрээнд 12 баримт бичигт гарын үсэг зурлаа

4/12/2019, 15:38

ОХУ, Монгол Улс эрчим хүчний салбарт хамтран ажиллах гэрээ байгууллаа

4/12/2019, 15:36

Нийслэлд байшин, орон сууцны тооллого явагдаж байна

4/12/2019, 15:35

CCTV.com Монгол > Мэдээ > Дотоод мэдээ “Хөх тэнгэрийн орон” үзэсгэлэн Бээжинд нээлтээ хийлээ

4/12/2019, 15:34

“Хар тамхигүй орчин, ажлын байр” уриалгад ИНЕГ-ын хамт олон нэгдэж, шинжилгээнд хамрагдлаа

2/12/2019, 15:01

Залилангийн гэмт хэрэг үйлдсэн Нигери улсын иргэн Эжикем Чимези Жонд 10 жилийн хорих ял оноолоо

2/12/2019, 14:42

Монгол хийдүүдийн талаар цуврал нийтлэл - Хэрлэнгийн Зүүн хүрээ

2/12/2019, 14:38

Ц.Чинбат: Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн нэр барьж мөнгө завшдаг ТББ олширлоо

2/12/2019, 14:16

Баян-Өлгий аймгийн “Даяннуур”-ын мөс цөмөрч ачааны автомашинтай иргэн живжээ

2/12/2019, 14:14

Автозам ашиглалтын хураамжаа Candy-гээрээ төлдөг боллоо

2/12/2019, 14:10

Үндсэн хуулийн цэцийн дарга Н.Чинбат боллоо

2/12/2019, 14:09

Байгаль орчны судалгаа, шинжилгээний төвтэй болов

2/12/2019, 14:05

Оюуны спортын тамирчид багаараа олон улсын холбооны дэлхийн аварга болов

2/12/2019, 14:04

Улсын начин Н.Баярбаатар түрүүлэв

28/11/2019, 11:10

Х.Баттулга: The Hu хамтлаг алтан "Гэрэгэ" адил дэлхий даяар Монголын нэрийг дуурсгалаа

28/11/2019, 11:07

Ш.Батболд: Нийгмийн тодорхой хэсэг "Жокер" киног үзээд өөрийгөө гол дүрээс нь олж харсан байж магадгүй

28/11/2019, 11:04

Төрийн захиргааны албан хаагчийн тангараг өргөх ёслол болов

26/11/2019, 14:41

Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлтийг ёсчлон баталгаажуулав

26/11/2019, 14:39

Эртний Монгол ахуйг харуулсан “Өв” үзэсгэлэнг нээв

25/11/2019, 14:02

Б.Шаравын "Алтан пянз"-ыг Төрийн түүхийн музейд залав

25/11/2019, 13:56

????? ????????? SpaceX ????????? ????? ??????? ?????

19/09/2018, 11:38

9/10/2018, 12:01

АНУ-ын шийдвэртэй холбоотойгоор алтны ханш буурч, нефтийн ханш өслөө

14/08/2019, 15:22

Г.Батхүү агсаны амь насаа алдсан Төрийн ордны газар

22/05/2019, 14:51

26/09/2018, 10:41

?.???????? ?????? ?????? ??????? ??????????? ???-?? ?????? ?????? ???????

21/09/2018, 13:45

"Монголыг чиглэсэн 100 мянган жуулчин агаарын тээврээс болж аяллаа цуцалдаг"

22/04/2019, 15:55

Хэвлэл мэдээллийн салбарын гэрэл зурагчид үзэсгэлэнгээ нээв

25/03/2019, 09:25

Уран уургач, бугуйлчдын тэмцээнээс....

27/02/2019, 17:25

Гамшиг осол тохиолдсон үед Ард иргэдийн ирэх “Түр Цугаларах Талбай”-д

25/04/2019, 16:13

Миний харсан Энэтхэгчүүд

13/03/2019, 09:42

??? ??????? ????????? ???? ?????? ????????? ?????? ??????? ???

19/09/2018, 14:37

ЦАГИЙН САЛХИ СЭВЭЛЗҮҮЛСЭН "ЦАГИЙН ЗӨРҮҮ" ФОРУМ

17/04/2019, 12:19

УИХ-ын даргаар Г.Занданшатарыг сонголоо

1/02/2019, 17:51

"Монгол бахархал" гэрэл зургийн үзэсгэлэнгээс

9/07/2019, 17:06

“ХИГАШИКАВА ОЛОН УЛСЫН ГЭРЭЛ ЗУРГИЙН ФЕСТИВАЛЬ”-Д МОНГОЛ СУРАГЧИД ХОЁРДОХ ЖИЛДЭЭ ОРОЛЦОХ ГЭЖ БАЙНА

30/07/2019, 13:58

“Бөмбөгөр ногоон театр” баримтат гэрэл зургийн цомгийн нээлт боллоо

6/03/2019, 17:19

Монгол, Их Британи улсын далбаатай галт тэрэг аялалд гарав

19/02/2019, 15:55

Гайхамшигт Антрактид Девен Строссын нүдээр

21/02/2019, 10:18

Бэлтгэл хошууч генерал Б.Баярмагнай: Медальон дурсгах нь цэргийн салбарт ихээхэн хөгжсөн соёл

15/03/2019, 12:37

АНУ-ын шийдвэртэй холбоотойгоор алтны ханш буурч, нефтийн ханш өслөө

14/08/2019, 15:22

Уран уургач, бугуйлчдын тэмцээнээс....

27/02/2019, 17:25

Г.Батхүү агсаны амь насаа алдсан Төрийн ордны газар

22/05/2019, 14:51

Миний харсан Энэтхэгчүүд

13/03/2019, 09:42

9/10/2018, 12:01

????? ????????? SpaceX ????????? ????? ??????? ?????

19/09/2018, 11:38

"Монголыг чиглэсэн 100 мянган жуулчин агаарын тээврээс болж аяллаа цуцалдаг"

22/04/2019, 15:55

26/09/2018, 10:41

?.???????? ?????? ?????? ??????? ??????????? ???-?? ?????? ?????? ???????

21/09/2018, 13:45

Гамшиг осол тохиолдсон үед Ард иргэдийн ирэх “Түр Цугаларах Талбай”-д

25/04/2019, 16:13

Үндэсний сэтгүүл зүй үүсэж хөгжсөний 106 жилийн ойн баярын өдөр

6/03/2019, 17:04

Хэвлэл мэдээллийн салбарын гэрэл зурагчид үзэсгэлэнгээ нээв

25/03/2019, 09:25

ЦАГИЙН САЛХИ СЭВЭЛЗҮҮЛСЭН "ЦАГИЙН ЗӨРҮҮ" ФОРУМ

17/04/2019, 12:19

Гайхамшигт Антрактид Девен Строссын нүдээр

21/02/2019, 10:18

Уяачдад Монгол Улсын цол хүртээв

3/02/2019, 14:32

“ХӨХ СУВД – 2019”

4/03/2019, 12:52

Монгол, Их Британи улсын далбаатай галт тэрэг аялалд гарав

19/02/2019, 15:55

Өсвөрийн шатарчдын улсын аварга багаар Хэнтий аймаг шалгарлаа

6/03/2019, 11:03

Хөдөлмөрийн баатар Б.Шарав агсны Жаргалтхаан сум дахь гэр урлан

1/10/2019, 11:09

“Бөмбөгөр ногоон театр” баримтат гэрэл зургийн цомгийн нээлт боллоо

6/03/2019, 17:19